Jehová Diosan Qhanañchirinakapa—¿khitinakasa ukat kunsa yatichapxi?

Kunjamsa qalltawayapxi ukat jichhax kunjamsa nayrar sarantasipki

Aymarat Yatiyañataki satäki uka revistaxa suxta waranqaw mä arunaki sapa phaxsi lurasïna, ukat jichhaxa pä tunk payani millonaw lurasxaraki, patak kimsa tunka payani arunakat sipansa juk'ampi arunakat lurasxi.

QALLTAPKÄNA ukat jichhakamax niya patak maranak jiläxiwa. Khä 1870 maranwa Bibliat yatxatañatakix tantachasiñ qalltapxäna, Allegheny ukana, ukat jichhax Pittsburgh (Pensilvania, E.U.A.) ukham uñt’atäxarakiwa. Uka tama p’iqt’irixa Charles Taze Russell satänwa. Ukat Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence sat revistaxa 1879 julio phaxsitwa lurasiwayäna (jichhax aymaranxa Yatiyañataki satawa). Qalltanxa juk’anikïpxänwa ukat 1880 maratakixa uka jak’ankir markanakanxa walja tamanakaw jilxattawayäna. Ukat 1881 maranxa Zion’s Watch Tower Tract Society ukaw utt’asiwayäna ukat 1884 maranwa uka markan kamachinakaparjam uka sutix qillqantatäxarakïna ukat nayrïr p’iqt’iristi Charles Taze Russell satänwa. Qhipa maranakansti Watch Tower Bible and Tract Society ukham uñt’atäxänwa. Uka maranakanxa, waljaniw Bibliat apst’at qillqatanaka jaytasa utat uta yatiyir sarapxäna. Ukat 1888 maranxa niya phisqa tunka jilat kullakanakaw sapür yatiyirix sarapxäna, ukat jichhakamaxa ukham irnaqirinakax niya paqallq patak waranqanakäxiwa.

Khä 1909 maranxa, jaya markanakan kunaw Diosan arunakapatxa yatiyasïna ukatwa yatiyañ sarayañatakix oficinanakapxa Pensilvania markat Brooklyn (Nueva York) markar apapxäna. Khä 1913 maranxa, Estados Unidos, Canadá ukat Europa markanakanxa Bibliat apst’at arst’äwinakaw pusi aruta, waranq waranqa periodiconakan qillqasïna. Uka maranakkamaxa, waranq waranqa libronaka ukat kunayman qillqatanakaw lakiratäxäna.

Ukat 1912 maranxa, “Foto-drama de la Creación” wakichañaw qalltasiwayäna. Niya fotonakar uñtat wakichatanakampiw yatichapxäna, aka Uraqix luraskäna ukat Jesucristox waranqa maranaka apnaqañ tukuykani ukhakamaw yatichasïna. Ukat 1914 maratwa jaqinakar uñacht’ayasïna, kimsa tunka waranqa jaqinakaw sapürus uñjir sarapxatayna. Ukham “Foto-drama” uñtasiñax janiw uka maranakan utjirïkänti, Jehová Diosan Qhanañchirinakapaw ukhamanakxa uñstayawayapxaraki.

1914 MARA

Jan wali urunakaw jutaskäna. Ukatwa 1876 maranxa Bibliat yatxatt’ir Charles Taze Russell chachax Bible Examiner sat mä revista qillqäna (Brooklyn markan lurata), uka qillqatanxa mä jiskt’aw utjäna, akham sänwa: “Markanakar tiempox churatäki ukanakaxa, ¿kunapachas tukusxani?” sasa, uka jiskt’arux 27 jananwa qhanañchasïna akham sasa: “Paqallqu maranakaxa 1914 maran tukusini” sasa. (Yaqhip Biblianakanxa uka “paqallqu maranaka jan ukax Gentilinakan tiempopa siski ukanakaxa” akham arunakampi qillqatarakiwa: “Kunapachkamtï uk lurañatakix tiempox churatäki uka horaskama” sasa [Lucas 21:24]). 1914 maranxa, janiw phuqaskänti kunjamtï suyapkäna ukhama, ukampirusa uka marat aksarux mayjapunïxänwa, markanakan urunakapax tukusiñapäkäna ukhamarjamax phuqasiskänwa. Sarnaqäw tuqit yatxatir jaqinakasa, 1914 marat aksarux walja jaqinakan jakäwipaw mayjt’awayxi sapxarakiwa, uk uñacht’ayañatakixa akham qillqatanakaw utjaraki:

Walja jaqinakatakix ukürunakat aksarux janiw kunas pachpäxiti

“1913 marakamaxa, taqi kunas walikïskänwa, ukampis Nayrïri Jach’a Ch’axwäwi qalltkäna ukhatxa janiw ukhamäxänti” (Times-Herald, Washington, D.C. marzo 13, 1949).

“1914 ukat 1989 uka paqallq tunka phisqani maranakanxa Payïr Jach’a Ch’axwäwiw utjäna, ukat yaqha ch’axwäwimpiw utjäna janipuniw kunapachas ukham jan axsart’as jiwayasiñanakax utjirïkänti, ¡wali axsarkañapunïnwa! Yaqhip markanakax jach’a ch’axwäwit mistxañatakiw ch’amachasisipkäna, yaqhipanakasti mä ch’axwäwir mantañatakiw wakichasisipkarakïna, sasaw sarnaqäw tuqit yatxatirinakax sapa kutitjam sapxi” (The New York Times, mayo 7, 1995.)

“Nayrïri Jach’a Ch’axwäwi qalltañatakixa Uraqpachansa nuwasiñatak sayt’asipkaspa ukhamänwa, janïr qalltkipanxa taqi kunas sumakïskaspas ukham amuyapxäna. Ukampis akatjamatwa taqi ukanakax tukusïna. Ukat aksaruxa jaqinakan jakäwipax janiw pachpäxiti, jan ukasti sustjata jan amuyunïpkaspas ukham sarnaqañan uñjasiwayapxi [...]. Janipuniw kunapachas uka maranakanjamax walja jaqinakax jiwarapxirïkänti” (Dr. Walker Percy, American Medical News, noviembre 21, 1977.)

1914 marat phisqa tunka maranak pasatatxa, Alemania markata Konrad Adenauer yatxatirixa akham qillqatayna: “Sum jakasiñasa, jan axsaras jakasiñasa 1914 maranwa jaqinakatakix tukusiwayi” sasa (The West Parker, Cleveland, Ohio, enero 20, 1966).

Watch Tower Bible and Tract Society ukan C. T. Russell Nayrïri sarayirix 1916 maran jiwawayxi, ukat Joseph F. Rutherford sat chachaw p'iqt'irjamax nayrar sarantayxäna. Uka maratxa walja mayjt'awinakaw utjäna. Mä revistaw uñstawayaraki, The Watchtower revistamp chika churasiñapataki. Uka revistan sutipasti The Golden Age (español arunxa ¡Despertad! satawa, jichhax uka revistax kimsaqallq tunk jila arunakat lurasiski, ukatxa kimsa tunka paqallqu millonaw sapa phaxsin lurasiski). Ukatxa utat uta yatiyir sarañatakix juk'ampiw ch'amañchasipxäna. Ukat jan yaqha yupaychäwinakar uñtatäñatakiw 1931 maranxa “Jehová Diosan Qhanañchirinakapa” satäxapxi. Isaías 43:10-12 uka jisk'a t'aqanakarjamaw uka suti apapxi.

1920 ukat 1930 maranakanwa radiot ist'añax wal utjarakïna, ukat 1933 maranxa Bibliat apst'at arst'äwinakax pusi patak kimsani radionakat ist'asïna. Tiempompixa waljanïxasax jupanakaw utat uta yatiyañatakixa, fonógrafo satäkis ukanak apt'asita Bibliat apst'at arst'äwinakat jaqinakar ist'ayañatakix sarapxäna. Ukatwa radiot arst'äwinak ist'añax juk'at juk'ata jan utjxänti. Kunapachatï maynix Bibliat yatxatañ munkäna ukhaxa utapar kutt'asaw juk'ampi Bibliat yatichapxäna.

TARIPAÑ UTANAKANSA ATIPAPXÄNWA

Khä 1930 ukat 1940 uka maranakanxa, Bibliat yatiyapxatap laykuw Jehová Diosan Qhanañchirinakapax carcelanakan jist'antata uñjasipxäna. Ukham arknaqatax taripañ utanakaruw sarapxäna ukhamat yupaychañ tuqita, yatiyañ tuqita ukhamaraki tantachasiñ tuqita jan jark'atäñataki. Estados Unidos uka markanxa jisk'a taripañ utatxa Tribunal Supremo satäkis ukaruw sarapxäna, ukansti jupanakar arxatir kamachinak jikxatasaxa juicionakan pusi tunk kimsani kutiw atipapxäna. Yaqha markanakansa Tribunal Supremo ukanxa atipapxarakïnwa. C. S. Braden sat yatichirix These Also Believe uka libropanwa kunjamsa Jehová Diosan Qhanañchirinakapax jupanakar arxatir walja kamachinak jikxatawayapxi uka tuqit akham sasaw qillqawayatayna: “Aka markatakisa jupanakatakisa wali askinakwa jikxatawayapxi, Estados Unidos markan kamachinakapax aynacht'atanakar ukat jan yäqat jaqinakar arxatañapatakiw yanapt'awayapxi” sasa.

BIBLIAT JUK'AMPI YATXATAÑATAK WAKICHÄWINAKA

J. F. Rutherford jilatax 1942 maranwa jiwxi ukat N. H. Knorr sat jilataw nayraru sarantayxäna. Jupampiw Bibliat juk'ampi yatxatañataki wakichäwinakax qalltasïna. Ukat 1943 maranxa, misioneronakar yatichañatakiw mä escuelax utt'ayasïna. Ukanwa Bibliat juk'ampi yatxatapxi, ukatsti yaqha markanakar Diosan arunakapat yatiyiriw sarapxi. Kawki markanakantï jan mä tamas utjkäna ukanakanxa walja tamanakaw utt'ayasiwayi, ukatxa jichha maranakkamaxa niya patak jila sucursalanakaw uraqpachan utjxaraki. Juk'ampi nayrar sarantasipkakiñapatakixa tama irpir chuymaninakaru, sapürjam yatiyir jilat kullakanakaru ukat sucursalanakan irnaqasipki ukanakar yanapt'añatakiw Bibliat apst'at arst'äwinakax wakichasiraki. Ukat Patterson New York markanwa Bibliat yatichirinakarux wali sum wakichasiraki.

N. H. Knorr jilatax 1977 maranwa jiwxi. Janïr jiwkasaxa, kawkïr jilatanakatix Uraqpachan Jilïr Irpirinakjam irnaqt'asipki ukanakaruw sum utt'ayawayäna, ukaxa Brooklyn markankiwa. Ukatxa 1976 maransti uka jilatanakaw kunayman lurañanaka jaljasipxäna, jupanakax yatichañ tuqitsa ukat tamanak sum uñjañ tuqitsa wali yatxatt'atäpxiwa, walja maranakaw luqtasipkaraki.

IRNAQAÑATAKI UTANAKAX WALJÄXÄNWA

Jehová Diosan Qhanañchirinakapan nayrar sarantapxatapax muspharkañapuniwa. 1870 maran qalltapkäna ukhaxa, Pensilvania markan mä jisk'a tamakïpxänwa, ukat 2009 maratakisti patak waranqa tamanakat sipansa jiläxiwa. Amtaskakiñäni, qalltanxa libronaksa ukat qillqatanaksa yaqhanakampiw lurayatäna ukat 1920 maranxa libronak lurañ maquinanak alquilt'asisax jupanakpachaw mä qhawqha libronak lurxapxäna. 1927 maratxa Brooklyn New York ukan kimsaqallqu altusani Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., uka utanwa walja qillqatanakax lurasxäna. Jichhürunakkamasti walja utanakaw utjxaraki. Ukat yaqhip utanakansti mä qhawqha tiempo irnaqir sarapki ukanakaw jakapxaraki, ukat yaqhip utanakansti oficinanakampi, libronak lurañ maquinanakampiw utjaraki. Wallkill, New York ukansti manq'añanakaw achuyataraki ukat uywanakas utjaraki, ukanakampiw manq'añ tuqitxa yanapasipxi, ukatxa ukanwa La Atalaya (Yatiyañataki) ukat !Despertad! revistanakax lurataraki. Khitinakatix ukanakan irnaqapki ukanakarusti kunanak alaqasipxañapatakix mä juk'a qullqix churatarakiwa.

JACH'A TANTACHÄWINAKA

Khä 1893 maranwa mä jach'a tantachäwix Chicago (Illinois, Estados Unidos) markan apasïna. Ukansti kimsa patak suxtatunkaniw tantachasipxäna ukat paqallq tunkaniw bautisasiwayapxi. Ukatxa 1958 maranwa New York markan Estadio Yankee ukat Polo Grounds satäki ukanakan qhip qhipa jach'a tantachäwix mä chiqanaki apasiwayi, jichhax uka Polo Grounds siski ukax janiw utjxiti. 253.922 ukhaniw tantachasipxäna, ukat 7.136 ukhaniw bautisasipxäna. Uka maranakatpachawa jach'a tantachäwinakax yaqha jach'a markanakansa apasiskaraki, mä arunxa, waranqa jach'a tantachäwinakaw aka Uraqpachanx apasispa.